عصر و عشا باشد ، بجا آورد اگر نداند كه ( اين دو نماز ) در سفر قضا شده يا در حضر ، بايد دو ركعت كه مردّد بين چهار نماز باشد و يك نماز مغرب و دو ركعت كه مردّد بين سه نماز غير از نماز اوّلى آنها باشد و يك نماز چهار ركعتى كه مردّد بين نماز ظهر و عصر و عشا است و يك چهار ركعتى كه مردّد بين نماز عصر و عشا است ، بخواند و اگر بداند كه بر عهدهء او سه نماز از پنج نماز ( شبانه روز ) است ، در صورتى كه در حضر باشد ، بايد پنج نماز را بخواند و اگر در سفر باشد ، بايد دو ركعت كه مردّد بين نماز صبح و ظهر و عصر است و دو ركعت كه مردّد بين نماز ظهر و عصر و عشا است و نماز مغرب و دو ركعت كه مردّد بين نماز عصر و عشا است بخواند ، و براى خلاص شدن از آنچه كه به ذمّه‌اش آمده ، راههاى ديگرى هم تصور مىشود و معيار آن است كه انسان به آوردن تمام احتمالات ، يقين كند . ( 1 ) مسألهء 10 - اگر بداند كه نماز معيّنى مانند نماز صبح چند مرتبه فوت شده است ، ولى تعداد آنها را نداند ، بنابر اقوا جايز است به آن تعدادى كه يقين دارد اكتفا نمايد ، لكن احتياط آن است كه آن قدر تكرار كند كه خالى شدن ذمّه‌اش بر گمانش غلبه كند و احتياط بيشتر و بهتر از آن ، اينست كه آن قدر تكرار كند تا يقين كند چيزى بر ذمّه ندارد ، خصوصا اگر قبلا تعداد آنها را مىدانسته و بعدا فراموش كرده باشد و همچنين است حال موردى كه چند روزى از نمازهايش قضا شده ، ولى تعداد روزها را نداند . ( 2 ) مسألهء 11 - نماز قضا وجوب فورى ندارد ، بلكه وقت آن وسيع ( و ) مادام العمر است ، در صورتى كه به سهل‌انگارى در اداى تكليف و سبك شمردن آن كشانده نشود . ( 3 ) مسألهء 12 - احتياط آن است كه صاحبان عذر ، قضاى نماز را تا زمان بر طرف شدن عذر تأخير بيندازند ، مگر آنكه بداند ، عذرش تا آخر عمر باقى مىماند يا به خاطر آشكار شدن نشانه‌هاى مرگ ، از ناگهان رسيدن مرگ ، بترسد ، ولى اگر از طهارت با آب معذور باشد ، مبادرت به خواندن قضا با طهارت تيمّمى حتى با اميد بر طرف شدن عذر ، وجه دارد كه البته خالى از اشكال نيست ، پس احتياط آن است كه تا پيدا شدن آب ، قضا را تأخير بيندازد . ( 4 ) مسألهء 13 - مقدم داشتن قضاى نمازى كه فوت شده ، بر نماز وقت حاضر واجب نيست ، پس براى كسى كه قضا به گردن دارد ، جايز است به نماز وقت حاضر مشغول شود ، اگر چه احتياط آنست كه نماز قضا را بر نماز همان وقت مقدم بدارد ، خصوصا اگر نماز قضاى همان روز باشد بلكه اگر قبل از خواندن نماز قضا ( فراموش كند و ) به نماز همان وقت شروع كند ، براى او مستحب است كه از اين نماز چنانچه از محل عدول نگذشته باشد به نماز قضا عدول نمايد ، بلكه ترك احتياط گذشته ( در صورت التفات ) و ترك عدول به نماز قضا ( در صورت فراموشى و بعد به ياد آمدن ) سزاوار نيست . ( 5 ) مسألهء 14 - خواندن نمازهاى مستحبى براى كسى كه نماز قضا به گردن دارد ، بنابر اقوا جايز است ، كما اينكه خواندن نمازهاى مستحبى بعد از داخل شدن وقت ، قبل از خواندن نماز واجب آن وقت هم جايز است .